René – inspirerende professor en warm mens
Vandaag hebben we met een grote groep mensen uit diverse werelden op een eervolle en warme manier afscheid genomen van een mooi mens: René Bouwen. Professor emiritus die werkzaam was in het Centrum voor Organisatie- en Personeelspsychologie (COPP) aan de KU Leuven.
Daar leerde ik hem in 1999 kennen als een minzaam man, geïnteresseerd en nieuwsgierig. Een eerder atypische academicus die vooral bezig was met de maatschappelijke relevantie van onderzoek en publicaties.
Hij was een soort schaduw promotor van mijn doctoraat. Tijdens de viering besefte ik plots in welke mate hij mijn kijken, denken en werken heeft beïnvloed. Daar wil ik graag iets over delen.
Radicaal relationeel
René was een ‘sociaal-constructionist’. De realiteit is geen gegeven maar een constructie die ontstaat in de interacties tussen mensen. Menselijke dynamieken maken de realiteit uit. René hechtte dus veel belang aan de kwaliteit van ‘relationele praktijken’.
Hij ging in tegen het individualiseren en psychologiseren van ons vakgebied. Dat maakte hem ànders, ook in de faculteit, en daarom juist zo boeiend.
Het was vooral in gesprekken, tijdens veldonderzoek, wanneer we samen ‘op congres’ gingen en tussen pot en pint de wereld verbeterden, dat ik zijn manier van kijken en denken meekreeg.
Ik besef nu dat mijn focus op interacties, groepsdynamieken en wat er tussen gebeurt mede dankzij René getraind is. Het individu leeft en werkt niet in isolatie, maar wordt mee gevormd en beïnvloed door het relationele netwerk.
René was de bezieler van het CIGO programma voor organisatieadviseurs dat geënt was op het sociaal constructionisme en het procesdenken (Cleveland).
Ik nam deel aan het International Professional Development Program – ‘Leading Meaningful Change’ – van Paul Vansina, vanuit de school van de System Psychodynamics (Tavistock).
Tussen ons was er altijd een soort speels, plagerig nieuwsgierig zijn naar de verschillen tussen die twee stromingen. “Die psychoanalisten” zei hij soms licht spottend. Maar in essentie ging het over hetzelfde: het relationele, dynamieken tussen mensen, omgaan met verschil.
De praktijkrelevantie van theorie
Kurt Lewin zei het al: “Niets zo praktisch als een goede theorie!”
Ook René had een gevleugelde uitspraak die ik heel vaak gebruik in mijn werk:
“Theorie is verpakkingsmateriaal voor ervaringen.”
Deze visie betekent voor mij dat je in het werken met groepen en organisaties altijd start met de directe ervaring.
Om ervaringen bespreekbaar te maken, uit te wisselen over verschillende visies en belevingen, om te betekenis te kunnen geven aan wat er gebeurt in de interacties, de dynamieken die tussen mensen ontstaan, helpt het om concepten en theorie als ‘kapstok’ te hebben.
Theorie is dus geen waarheid maar een voorlopige verpakking die interactie en exploratie vergemakkelijkt.
Nog zo’n beklijvend citaat van René:
“Kennis zit tussen de neuzen en niet tussen de oren.”
Theorie is in essentie relationeel.
Toch wel radicaal en vernieuwend, zeker in een academische context die zweert bij evidence-based onderzoek…
Als ik zo terugblik was René eigenlijk een zachte rebel met een groot hart voor mensen en voor de wereld.
onze worsteling met verschil
René was gefascineerd door hoe mensen met verschillen omgaan. En waarom dit zo enorm moeilijk is. Een belangrijk onderzoeksdomein waarin hij actief was (naast o.a. Appreciative Inquiry) was multi-actor samenwerking.
Hoe kunnen we mensen met verschillende perspectieven en belangen samenbrengen, juist omdat ze verschillen? En hoe een sociale ruimte creëren om op een verbindende manier met elkaar in gesprek te gaan en te kapitaliseren op de verschillen?
Ik mocht me inschrijven in de onderzoekstraditie van het COPP en participeerde in diverse multi-partij projecten in de rol van actie-onderzoeker. Boeiende tijden! Veel op de baan. Op het terrein, soms letterlijk met de voeten in de modder. Bezig zijn met maatschappelijk relevante thema’s.
We organiseerden gesprekken met grote groepen stakeholders, onder andere over ruimte voor water, natuurbeheer en rond het thema samenwerking – in plaats van concurrentie – tussen diensten voor pleegzorg.
De conclusie van mijn doctoraatsonderzoek was toch wel verrassend. Ik besefte dat waar mensen samenwerken er altijd sprake is van een vorm van conflict. Dat was mede de motivatie om daarna bemiddelaar te worden. Ook René was, zo bleek tijdens de afscheidsdienst, gefascineerd door conflict.
Eigenlijk werk ik nog steeds in dezelfde lijn als wat ik toen geleerd heb tijdens mijn jaren in het COPP, maar dan binnen organisaties. Constructief leren omgaan met verschil. Het valoriseren van diversiteit. Bruggen bouwen over kloven heen. Verbinden in verschil.
Dank voor je wijsheid en warmte René. Je leeft voort in het werk van velen.
René Bouwen, 17 oktober 1941 – 3 maart 2026
(foto’s: Silvia Prins)