Het team en het schaduwteam
Zoals elke persoon heeft ook elk team enerzijds een 'lichte' kant die de teamleden aan elkaar en aan de buitenwereld laten zien en anderzijds een 'donkere' kant die verborgen blijft.
Het idee van ‘schaduw’ (Jung) verwijst naar aspecten van onszelf die we niet kennen en die we in onze kindertijd hebben weggedrukt, omdat ze er niet mochten zijn.
Als kind tonen we die eigenschappen die ons verzekeren van de liefde en aanvaarding van de belangrijke mensen om ons heen. Onze onzekerheid verstoppen we achter stoer gedrag. Kwaadheid wordt gemaskeerd door lief en aardig te zijn. En onze luiheid moffelen we - niet bewust - weg achter een hyperactief leven.
Ook teams zijn goed in het presenteren van een (sociaal wenselijk) imago (bv idealisme; zelfzekerheid). Dit betekent dus dat een aantal ongewenste eigenschappen het licht niet mogen zien, zoals onderlinge jaloezie, lafheid of competitiedrang.
Helaas worden er in diezelfde beweging ook heel wat positieve eigenschappen verwezen naar het donkere rijk van de schaduw. In zakelijke of actiegerichte teams verdwijnen bijvoorbeeld plezier, betrokkenheid op elkaar, zachtheid en creativiteit naar de achtergrond.
Het onderdrukken van ongewenste eigenschappen en het hoog houden van maskergedrag kost heel veel energie. Het is alsof je met veel moeite een ballon onder water probeert te houden; zodra je hem loslaat, floept hij naar boven en dit gebeurt over het algemeen op de meest onverwachte momenten…
Potjes dicht in (spannende) samenwerking
In mijn werk met teams en groepen merk ik dat veel mensen nerveus worden als het over spanningen of lastige thema's gaat.
Het liefst houdt iedereen het deksel erop en gaat over tot de orde van de dag. Het woord ‘conflict’ alleen al roept al zenuwachtige reacties op…
Hoe kan je signalen van de schaduw herkennen? Enkele voorbeelden:
- Teamleden zetten in de verf dat ze het altijd snel ‘eens’ zijn met elkaar. Ze leggen de nadruk op consensus en harmonie en zo verstikken ze de dynamiek van creativiteit en elkaar scherp houden.
- Onderliggende, impliciete veronderstellingen hypothekeren de open communicatie in het team. 'Respect hebben' wordt bijvoorbeeld geassocieerd met 'je mond houden en ja knikken', uit angst voor de baas.
- Er heersen collectieve taboes en 'undiscussibles' die een domper zetten op de sfeer in de groep. Zo wordt er bijvoorbeeld niet gesproken over de onderlinge competitie in het team of over de gemeenschappelijke ervaring van kwetsbaarheid bij een reorganisatie.
- Plots is de fut uit het team en zitten de teamleden in een 'dip' zonder te begrijpen wat er gebeurt.
- Leidinggevenden nemen de 'vlucht vooruit' en sluiten de ogen voor spanningen in de groep, tot ze de geëscaleerde situatie niet langer kunnen ontkennen.
“Shadow is not a failure of group process; on the contrary, it is integral to group process. (…)
A group that has addressed shadow and come through it, is a powerful group.”
Oog in oog met de schaduw voor een krachtig en weerbaar team
De interesse vandaag in de waarderende benadering ('Appreciative Inquiry') en de positieve psychologie is begrijpelijk en verleidelijk.
Het is comfortabeler om met een positieve bril naar samenwerking te kijken en te focussen op wat er goed loopt, je te laven aan de bronnen van energie en moed te putten uit waar we fier op zijn.
Door de confrontatie met de schaduw aan te gaan, kan een team paradoxaal genoeg juist groeien, effectiever worden en haar vitaliteit terugvinden.
Een team dat de moed heeft om ook de lastige thema's bespreekbaar te maken en conflicten aan te gaan, komt krachtiger uit een crisis.
Hoe bouwen aan een krachtig team?
- Vertragen en samen durven kijken naar wat er 'is', ook al is dat misschien niet zo fraai
- Veronderstellingen durven onderzoeken én zo nodig loslaten of vervangen
- Projecties terugnemen en verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag
- Schaduwaspecten benoemen en een plaats geven zodat de energie in het team opnieuw kan stromen
Dit confronteert het team met een aantal uitdagingen:
- Hoe kunnen we de groep of gemeenschap ‘heel’ houden, wanneer we allemaal niet perfect zijn?
- Hoe gaan we om met onze kwetsbaarheid, zonder onze gemeenschappelijke taak uit het oog te verliezen?
- Hoe omgaan met de taboes en dat wat niet gezegd mag worden, zonder dat de groep uit elkaar valt?
Hoe zit het in jouw team?
Wil je je team revitaliseren en investeren in groepsontwikkeling?
Hier een aantal spannende vragen die kunnen helpen om de schaduw bespreekbaar te maken in je team:
- Waarover spreken we niet met elkaar?
- Welke veronderstellingen en gedragingen stellen we niet ter discussie?
- Welke machtsthema’s komen niet op tafel?
- Wat willen we aan elkaar en aan de buitenwereld laten zien en wat laten we bijgevolg niet zien?
- Hoe positioneer ik me zelf in dit krachtenveld van onbespreekbare thema’s en onzichtbare dynamieken?
Lees er meer over in mijn boek: Teamleiderschap als ambacht (2013).
Of doe mee met de opleiding 'Wat leeft er in de onderstroom - Een groepsdynamisch perspectief op samenwerking'!
Copyright 2013 © Silvia Prins. Alle rechten voorbehouden. Artikelen of delen hieruit mogen elders gepubliceerd worden, maar alleen op o.v.v. het copyright en de naam van de website. Dank om me hiervan op de hoogte te stellen. (herwerkt op 4 maart 2025)